به نام خداوند همه مِهر مِهروَرز

ابن اثیر، تاریخ نویسی در دستگاه خلفای عباسی


لقب او "عزالدین" و مشهور به ابن اثیر جزری است. نام کاملش ابن اثیر عزالدین ابوالحسن علی بن محمد جزری می‌باشد. او در جمادی الاول سال ۵۵۵ هجری قمری متولد شد. پدرش در دستگاه سلاطین زمان منصب آبرومندی داشت از این رو او به راحتی توانست در علوم مختلف نزد اساتید بزرگ تحصیل کند. او در جوانی در شهر های موصل و شام و بغداد زیر نظر اساتیدی چون ابن ریان، ابو حفص و عمربن بغدادی تحصیل کرد. وی برخی از این استادان را در کتاب خود بنام الکامل معرفی نموده است.
ابن اثیر در علوم و فنون مختلف از جمله حدیث، قراءت، خطابه، لغت، مغازی و سیر پیش رفت و در زمره مشاهیر و فقهای موصل قرار گرفت و کم کم به دربار سلطان راه یافت. به جهت موقعیتی که بغداد در آن زمان داشت ابن اثیر به آنجا رفت ولی محل سکونت خود را نیز رها نکرده و هر از چند گاهی به موصل بر می‌گشت و شاگردان از او استفاده می‌بردند.ابن اثیر به دار الاماره زیاد رفت و آمد داشت و برای نور الدین،سلطان وقت، حدیث و تاریخ می‌گفت. حتی شب‌های ماه رمضان که مجلس دربار به شب نشینی و فکاهت و داستان گویی و رقص و آوازه خوانی می‌گذشت! ابن اثیر مدتی را نیز در حلب و دمشق و قدس گذرانید و نزد بزرگان آنجا میهمان بود.


در حلب همراه پدر ابن خلکان و یاقوت حموی مجالس علمی داشت و یاقوت به او وصیت کرد نوشته‌هایش را به بغداد ببرد و به محل وقف مخصوص بسپارد. قفطی در انباه الرواة ذیل ترجمه یاقوت می‌نویسد: ابن اثیر در آن نوشته‌ها تصرف کرد و آنها را به محل تعیین شده نرساند بلکه نزد گروهی پخش کرد تا از آن بهره برند! اگر این گفته قفطی درست باشد اتهام صریحی بر تدین و امانتداری ابن اثیر خواهد بود (موسی‌ یونینی‌، ذیل‌ مرأة الزمان‌).
او در ۲۵ شعبان سال ۶۳۰ در حلب وفات کرد. تاریخ مرگ او را سال ۶۳۱ یا ۶۳۳ هم گفته‌اند. با آنکه ابن اثیر از علوم مختلف بهره‌مند بود در تاریخ و حدیث شهرت بیشتری دارد.
آثار او شامل:
- اسدالغابه فی معرفة الصحابه.
- الکامل فی التاریخ، ترجمه فارسی این کتاب با عنوان ت‍اری‍خ‌ ک‍ام‍ل‌ ب‍زرگ‌ اس‍لام‌ و ای‍ران‌ ب‍ع‍د از اس‍لام‌ توسط علی هاشمی حائری و ابوالقاسم حالت ترجمه شده است.
- اللباب فی تهذیب الانساب.
- التاریخ الباهر فی الدولة اتابکیه.
می باشد.
الکامل‌ فی‌ التاریخ‌، از لحاظ جامعیت‌ بیش‌ از همه‌ به‌ تاریخ‌ طبری‌ نزدیک‌ است‌، ولی‌ از نظر روش‌ نگارش‌ از آن‌ جداست‌. روش‌ ابن‌اثیر در این‌ کتاب‌ گردآوری‌ِ نوشته‌های‌ دیگران‌ و تلفیق‌ آرای‌ گوناگون‌ است‌. گزارشهای‌ ابن‌اثیر بر طبق‌ سالها تقسیم‌بندی‌ شده‌ است‌ و از این‌ دیدگاه‌ ارج‌ ویژه‌ای‌ در تاریخ‌ جهان‌ اسلام‌ دارد. از بخش‌ مربوط به‌ هبوط آدم‌ تا ۳۱۰ق‌/۹۲۲م‌ بیشتر بر نوشته طبری‌ متکی‌ است‌، ولی‌ ابن‌اثیر اطلاعاتی‌ از نوشته‌های‌ ابن‌کلبی‌، بلاذُری‌، مُبّرد و مسعودی‌ را نیز بر آن‌ افزوده‌ است‌. متأسفانه‌ نویسنده‌ در بیش‌تر موارد منابع‌ خود را یاد نمی‌کند.