خطابه غدیر

 در نظر خردمندان ارج و ارزش هر چيز به نتيجه و ثمره‏اى است كه از آن به جا مى‏ماند؛ لذا در گستره پهناور تاريخ و مسائل آن، مهم‏ترين مطالبى كه با توجه به ثمره‏اش، داراى موقعيت ويژه‏اى مى‏باشد، قسمت‏هايى است كه پيدايش اديان را نشان داده و مذاهب بر آن بنا شده و سرچشمه عقايد ملّت‏ها و جمعيت‏ها قرار گرفته؛ لذا اين بخش تاريخ كه مبدأ مقدسات ملت‏هاست، به ابديت راه پيدا كرده و هرگز تاريخ جهان آن را فراموش نمى‏كند.
 به اين علت است كه دانشمندان بزرگ و امين تاريخ، در ثبت و ضبط و صحيح نگاشتن آغاز مذاهب تلاش و كوشش بسيار نموده‏اند.
 واقعه غدير از بااهميت‏ترين موضوعات تاريخ اسلام بوده؛ چراكه بسيارى از دلايل محكم ديگر بر اين واقعه پايه‏گذارى شده است.
 درست است كه سال‏ها از واقعه غدير گذشته اما حقيقت غدير از وجوه مختلف براى مسلمانان مطرح مى‏باشد، خاصه از نظر عقيده دينى؛ چراكه حقيقت غدير براى هر مسلمانى كه بر پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم ايمان دارد و مى‏خواهد از گفته‏ها و دستورات ايشان پيروى كند و سنت حضرت را عملى سازد تا دامنه رستاخيز مطرح بوده و جزء حقايقى است كه همواره با خورشيد طلوع مى‏كند و در متن لحظه‏ها تكرار مى‏شود. لذا مورخان، محدثان، مفسران به بيان اين واقعه پرداخته‏اند و آن را با مدارك و سندهاى فراوانى در كتاب‏هاى خود آورده‏اند و اينك مرور مى‏كنيم آنچه كه از اين واقعه براى ما نقل شده است.
 
 به سوى مكه و در مكه
 در دهمين سال هجرت، پيامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم به امر خدا قصد زيارت خانه خدا نمودند، حضرت دستور دادند كه در ميان قبايل اعلام كنند كه رسول خدا عازم حج است.
 خبر به سرعت ميان مسلمانان مدينه و خارج از آن پيچيد كه پيامبر به فرمان الهى براى انجام مراسم حج، مدينه را ترك خواهند نمود، هر كس مى‏خواهد از فيض معنوى همراهى با رسول اللّه‏صلى الله عليه وآله وسلم در اين سفر بهره‏مند شود، خود را سريع‏تر به كاروان حاجيان و زائران بيت‏اللّه الحرام برساند. مسلمانان دسته‏دسته از گوشه و كنار و شهرهاى دور و نزديك خود را به مكه مى‏رساندند تا در كنار پيامبر مناسك و اعمال حج را بياموزند تا آن سال و حتى پس از فتح مكه كه سه سال قبل صورت گرفته بود، چنين فرصتى براى حضرت دست نيامده بود. لذا اين تنها حجّى بود كه پيامبر بعد از مهاجرت به مدينه انجام مى‏دادند كه به نام‏هاى متعدد از قبيل »حجة الوداع«، »حجة الاسلام«، »حجة البلاغ« »حجة الكمال« و »حجة التمام«{1} در تاريخ ثبت شده است.
 پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم پنج روز مانده از ماه ذى القعده پيشاپيش مردم، در حالى كه تمام زنان و اهل حرم خود را نيز همراه داشتند، از مدينه خارج شدند، مهاجران و انصار و گروهى از قبايل عرب و جمع انبوهى از مردم در اين سفر حضرت را همراهى مى‏كردند{2}
 به گزارش مورخان، در آن زمان گروهى از ساكنان مدينه به سبب ابتلا به بيمارى نتوانستند با حضرت همراه شوند؛ اما با اين وجود جمعيتى بين 90 تا 120 هزار نفر در اين سفر شركت داشتند{3}. البته به اين تعداد كسانى كه در مكه بودند و گروهى كه با امام على‏عليه السلام از يمن آمدند اضافه مى‏شود{4}
 مسافت ميان مكه‏ومدينه، بنا به‏آنچه مورخان ثبت‏كرده‏اند به‏مدت‏ده روزسواره طى‏طريق مى‏شود{5}
 پس از ورود به مكه، پيامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم بدون درنگ به قصد زيارت خانه كعبه تكبيرگويان وارد مسجد الحرام شدند. مكه، يك بار ديگر دردانه گم‏گشته و از دست رفته‏اش را در دامان خود بازيافت. پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم در چند روزه ايام حج و در ميان جمع عظيم مسلمانان، يك به يك احكام الهى حج را براى آنان بازگو مى‏فرمود.
 پس از ورود حاجيان از سراسر بلاد به مكه، در روز هشتم، مردم در معيت پيامبر خدا يكى از باشكوه‏ترين مراسم را به‏جا گزاردند.
 در اين مدت پيامبر خدا براى مردم سخن راندند و آنان را آگاه گردانيدند كه امسال آخرين سالى است كه در ميان آنان هستند. حضرت آنان را به قرآن و عترت سفارش نمودند تا با چنگ زدن به اين دو گمراه نشوند. نوشته‏اند كه پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم در روز عرفه و به روايتى روز عيد، خطبه‏اى را در جمع مسلمانان ايراد نمودند كه در آن همگان را به تقوا، تعهد به ارزش‏هاى اخلاقى و مراعات حقوق يكديگر سفارش نمودند{6}
 
 به‏سوى مدينه
 مناسك حج به پايان رسيد و پيامبر خدا و همراهانشان به قصد مراجعت به شهر و ديار خود مكه را ترك نمودند. آفتاب حجاز آتش بر كوه‏ها و دره‏ها مى‏پاشيد، اما شيرينى اين سفر روحانى بى‏نظير، همه‏چيز را آسان مى‏كرد. هر كس در اين فكر كه خداوند توفيق و افتخارى بزرگ و شايد دست‏نيافتنى به وى عطا نموده است، اما پيامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم را انديشه‏اى سخت مى‏آزرد. خداوند وى را فرمانى داده بود كه اجراى آن مسئوليتى بس عظيم و سترگ بود و اينك كه قصد اجراى اين دستور الهى را داشت، بسيار نگران بود؛ زيرا مى‏دانست كه بسيارى از مردم و خصوصاً قريش در مقابل اين مأموريت الهى خواهند ايستاد و اگر امروز به مخالفت علنى با آن برنخيزند در آينده نزديك مخالفت خود را آشكار مى‏كنند. اين مأموريت بزرگ، چيزى جز معرفى جانشين و خليفه پس از پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم، يعنى على‏عليه السلام نبود.
 جابربن عبداللّه انصارى گويد{7}: زمانى كه پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم به انتصاب على‏عليه السلام براى جانشينى پس از خود فرمان يافت، از آن بيم داشت كه قومش و منافقان و مخالفان اين امر، پراكنده شده و به جاهليت بازگردند؛ زيرا حضرت از كينه و دشمنى آنها نسبت به على‏عليه السلام باخبر بود. از اين رو از جبرئيل خواست تا حفظ و صيانتش را از پروردگار طلب نمايد.
 جابر در ادامه گويد: پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم پيوسته منتظر بود تا در سرزمين منى به مسجد خيف رسيد. جبرئيل بار ديگر به نزد حضرت آمده و همان فرمان را ابلاغ نمود؛ اما حكم امان را با خود نياورده بود. پس از آن جبرئيل دوباره فرود آمد و براى بار ديگر فرمان را ابلاغ نمود، بدون آنكه حكم صيانت را با خود بياورد تا اينكه به جحفه رسيدند. جحفه مكانى است بين مكه و مدينه{8} در حقيقت چهارراهى است كه مردم سرزمين حجاز را از هم جدا مى‏كند. راهى به سوى مدينه در شمال راهى به سوى عراق در شرق و راهى به سوى غرب و سرزمين مصر و راهى به سوى سرزمين يمن در جنوب پيش مى‏رود. نام قديم آن مَهْيَعه بوده كه بعدها به جُحفه تغييرنام داده؛ زيرا سيل‏هاى مخرّب كه مى‏آمده مردم آن ديار را كوچ مى‏داده{9}
 بين اين منطقه با غدير خم دو ميل فاصله مى‏باشد{10}
 غدير خم در امروز حدود 164 كيلومتر از شمال مكه دور است و حدود 450 كيلومتر از طرف جنوب مدينه منوره فاصله دارد{11}
 
 نزول آيه ابلاغ
 زمانى كه به محل غدير خم رسيدند مصادف با روز پنجشنبه بود، روز هيجدهم ماه ذى الحجه{12}، در اين هنگام جبرئيل با آيه حفظ و صيانت بر پيامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم نازل گرديد و اين آيه را آورد كه:
 يا ايها الرسول بلغ ما انزل اليك من ربّك و ان لم تفعل فيما بلغت رسالته و اللّه يعصمك من الناس{13}
 امين وحى، از طرف خداوند به پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم امر كرد تا على‏عليه السلام را ولى و امام معرفى كرده و وجوب پيروى و اطاعت از او را به خلق ابلاغ كند.
 عبداللّه‏بن عباس، پسرعموى پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم و على‏عليه السلام، محدث و مفسر قرآن مى‏گويد: »خداى متعال به محمّدصلى الله عليه وآله وسلم فرمان داد تا على‏عليه السلام را به عنوان ولى و سرپرست مردم منصوب نموده، ولايت او را به اطلاع همگان برساند. اما پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم از آن مى‏ترسيد كه بگويند پسرعمويش را براى حكومت بر مردم انتخاب كرده و از او حمايت مى‏كند و با اين سخنان بر او طعنه زنند{14}
 پيامبر خداصلى الله عليه وآله وسلم تأخير در ابلاغ فرمان الهى را جايز ندانست، چه اينكه علاوه بر فرمان صريح و مؤكد از سوى حق تعالى، خداوند به پيامبرش وعده داد كه او را در انجام اين مهم از آزار و مزاحمت دشمنان و منافقان دور بدارد.
 به راستى كدام‏يك از مأموريت‏هاى حضرت اين‏گونه بود كه اگر حضرت آن را به انجام نرساند، گويا رسالت عظيم خدا را ابلاغ نفرموده است؟!
 
 آراى مفسران ذيل آيه ابلاغ
 در كتاب‏هاى بسيارى از دانشمندان اهل سنت و همه كتب معروف شيعه اعم از تفسير، حديث و تاريخ آمده كه اين آيه در غدير خم و در شأن على‏عليه السلام نازل شده است كه براى نمونه به چند مورد اشاره مى‏كنيم.
 فخر رازى مى‏گويد: »مفسران درباره سبب نزول اين آيه چند نظر اظهار داشته‏اند... تا آنجا كه گويد اين آيه درباره فضيلت على‏بن ابى‏طالب نازل شده است{15}
 سيوطى گويد: »در اين آيه به روز غدير خم درباره على‏بن ابى‏طالب بر حضرت رسول‏صلى الله عليه وآله وسلم نازل شده است{16}
 شيخ محمّد عبده گويد: »اين آيه به روز غدير خم درباره على‏بن ابى‏طالب نازل شده است{17}

 اعلام توقف
 دستور توقف از طرف پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم به همراهان داده شد. مسلمانان با صداى بلند آنهايى را كه در پيشاپيش قافله در حركت بودند به بازگشت دعوت كردند و مهلت دادند تا عقب‏افتادگان نيز برسند. مؤذن پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم مردم را به نماز ظهر دعوت كرد. مردم آماده نماز شدند{18}. بعد از نماز مردم قصد برگشت به خيمه‏هاى خود را داشتند؛ اما پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم به آنها اطلاع دادند كه بايد براى شنيدن يك خبر مهم خود را آماده كنند{19}
 پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم دستور دادند تا خار و خاشاك زير درختان آنجا جمع{20} و شاخه‏هاى اضافه درختان كه تا سطح پايين آمده بود، قطع شود تا بر سر مردم اصابت نكند{21}
 نوشته‏اند كه آن روز هوا بسيار گرم بود به‏طورى كه مردم جامه‏هاى خود را بر سر كشيده و قسمتى از آن را زير پا افكنده بودند{22}
 آنگاه پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم دستور دادند تا از جهاز شتران منبرى تهيه كنند{23}. حضرت بر فراز آن رفته و فرمودند چنين مى‏بينم كه به سوى خدا فراخوانده مى‏شوم و پذيراى اين هستم، همانا كه ميان شما دو امانت گران‏سنگ باقى مى‏گذارم: كتاب خدا و عترتم. بنگريد كه پس از من با آن دو چگونه رفتار مى‏كنيد و بدانيد كه آن دو تا كنار حوض كوثر از هم جدا نمى‏شوند {24}
 (شايان ذكر است كه حاكم نيشابورى در دو جا از مستدرك خود حديث فوق را آورده و در هر دو جا مى‏افزايد كه اين حديث مطابق قواعد بخارى و مسلم صحيح مى‏باشد و آنها در كتب خود نياورده‏اند!)
 سپس حضرت سه بار خطاب به مردم فرمودند كه: آيا من بر هر مؤمنى سزاوارتر از خود او نيستم؟ و همگان گفتند: آرى{25}. سپس دست اميرالمؤمنين‏عليه السلام را گرفته و بالا بردند
{26}، به‏طورى كه مردم سپيدى زير بغل ايشان را ديدند{27}
 
 نزول آيه اكمال
 هنوز مردم پراكنده نشده بودند كه اين آيه نازل شد{28}
 ... اليوم اكملت لكم دينكم و اتمت عليكم نعمتى و رضيت لكم الاسلام دينا...{29}
 پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم از شادى تبريك گفتند و افزودند: سپاس خدا را براى كامل كردن دين و تمام كردن نعمت و خشنودى پروردگار به پيامبرى من و به ولايت على‏عليه السلام پس از من، آنگاه فرمودند:
 من كنت مولاه، فعلىٌ مولاه، اللهم و ال من والاه و عاد من عاداه، و انصر من نصره، و اخذل من خذله{30}
 در تاريخ بغداد آمده: »در اين هنگام عمربن خطاب به على‏عليه السلام گفت: به‏به! اى پسر ابوطالب كه مولاى من و مولاى همه مسلمانان شدى{31}
 علامه امينى)ره( آورده كه از كسانى كه پيش از ساير صحابه به حضرت تبريك گفتند ابوبكر و عمر بودند كه مى‏گفتند: »خوشا به حالت اى پسر ابوطالب كه صاحب اختيار هر مرد و زن مؤمنى شدى.« در اين هنگام ابن عباس گفت: »به خدا اين پيمان در گردن همه خواهد ماند{32}
 
 عمامه سحاب
 پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم در اين مراسم عمامه خود را كه سحاب نام داشت{33} به عنوان تاج افتخار بر سر اميرالمؤمنين‏عليه السلام قرار دادند{34} و انتهاى عمامه را بر دوش آن حضرت آويزان نمودند و فرمودند: »عمامه تاج عرب است.«
 خود اميرالمؤمنين‏عليه السلام در اين باره چنين فرموده‏اند: »پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم در روز غدير عمامه‏اى بر سرم بستند و يك طرفش را بر دوشم آويختند و فرمودند خداوند در روز بدر و حنين مرا به وسيله ملائكه‏اى كه چنين عمامه‏اى بر سر داشتند يارى نمود.«
 
 
 شعر حسان
 سپس حسان‏بن ثابت از پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم اجازه گرفت و اشعارى را سرود{35}
 بعد از شعر او پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم جمله معروف خود را درباره حسان فرمودند كه: تا وقتى كه با زبان خود ما را يارى مى‏كنى، روح القدس مؤيد تو است.
 
 حديث تهنيت
 مورخ اهل سنت »ميرخواند« در روضة الصفا آورده: »بعد از اعلام رسمى ولايت و جانشينى اميرالمؤمنين‏عليه السلام، پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم در خيمه اختصاصى خود نشسته و فرمودند كه حضرت على‏عليه السلام در خيمه‏اى ديگر بنشيند. سپس عموم مردم به خيمه على‏عليه السلام وارد شده و به ايشان تهنيت گفتند.
 بعد از فارغ شدن مردان از اين امر، پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم دستور فرمودند تا همسران خود نزد على‏عليه السلام رفته و به ايشان تهنيت بگويند. آنان نيز چنين كردند. از جمله كسانى كه به حضرت تهنيت گفتند عمربن خطاب بود كه گفت: بخٍّ بخٍّ لك يا ابن ابى‏طالب اصبحت و أمسيت مولاى و مولا كلّ مؤمنٍ و مؤمنةٍ{36}
 اين مضمون را گروهى از علماى حديث و تفسير و تاريخ اهل سنت نقل كرده‏اند. به گونه‏اى كه برخى آن را از مسلمات دانسته و برخى ديگر با سندهاى صحيح آن را از برخى صحابه چون زيدبن ارقم، ابوهريره، ابن عباس، براءبن عازب نقل كرده‏اند{37}
 
 قدرت‏نمايى الهى
 بعد از جريان بيعت مردم با اميرالمؤمنين‏عليه السلام، »حارث‏بن نعمان فهرى« كه از خبر ولايت و جانشينى على‏عليه السلام خشمگين شده بود، به همراه عده‏اى نزد پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم آمد و گفت: به ما از سوى خدا فرمان دادى كه شهادت به وحدانيت او داده و تو را فرستاده او بدانيم، ما هم پذيرفتيم و شهادت داديم، اركان و دستورات اعتقادى را كه براى ما آوردى را نيز پذيرفتيم، ولى به همين‏ها راضى نشدى، اكنون به يارى پسرعمويت على برخاستى و او را بر همگان برترى دادى. آيا اين دستور هم از جانب خداست يا خودت؟ پيامبرصلى الله عليه وآله وسلم فرمودند: اين دستور هم از جانب خداست و من از خويش چيزى نگفته‏ام. حارث كه از اين سخن سخت ناراحت شده بود گفت: خدايا اگر آنچه محمّد مى‏گويد حق و از جانب تو است سنگى از آسمان بر ما ببار يا عذاب دردناكى بر ما بفرست. هنوز به شترش نرسيده بود كه سنگى از آسمان فرود آمد و بر پيشانى او خورد و او را هلاك كرد. سپس آيه سأل سائلٌ بعذابٍ واقع، للكافرين ليس له دافع...{38} نازل شد{39}
 اين‏چنين بر همه مسلم شد كه غدير از منبع وحى سرچشمه گرفته و فرمان الهى مى‏باشد.
 

 منابع:
1- مقريزى، امتاع الاسماع، ج 1، ص 510.
2- همان، ج 1، ص 510 به بعد؛ ابن كثير، السيرة النبويه، ج 4، ص 217؛ ابن سعد، الطبقات الكبرى، ج 2، ص 173.
3- زينى دحان، السيرة النبوية، ج 3، ص 2؛ بغدادى، يوسف‏بن مرغلى، تذكرة الخواص، ص 30؛ طبرسى، الاحتجاج، ج 1، ص 68؛ مجلسى، بحارالانوار، ج 37، ص 138.
4-  مفيد، الارشاد، ص 80.
5-  ر.ك: مقريزى، امتاع الاسماء، ج 1، ص 513-518.
6- ابن هشام حميرى، سيره ابن هشام، ج 4، ص 1022.
7- طبرسى، الاحتجاج، ص 70؛ امينى، الغدير، ج 1، ص 215؛ بحرانى، البرهان، ج 1، ص 437.
8- طريحى، مجمع البحرين، ج 1، ص 346.
9- ر.ك: حموى، معجم البلدان، ج 2، ص 111؛ ازهرى، تهذيب اللغة، ج 4، ص 97؛ فيروزآبادى، القاموس المحيط، ص 715.
10- طريحى، مجمع البحرين، ج 3، ص 295.
11- رضوانى، غديرشناسى و پاسخ به شبهات، ص 88.
12- جويينى، فرائد السمطين، باب دوازدهم؛ سيوطى، الدر المنثور، ج 2، ص 298؛ امينى، الغدير، ج 1، ص 215.
13- المائده / 67.
14-  طبرسى، مجمع‏البيان، ج 3، ص 382؛ حسكانى، شواهد التنزيل، ج 1، ص 256؛ عياشى، تفسير، ج 1، ص 360؛ الامينى، الغدير، ج 1، ص 377 _223 _219.
15- فخر رازى، التفسير الكبير، ج 12، ص 48.
16- سيوطى، الدر المنثور، ج 2، ص 298.
17-  رشيدرضا، المنار، ج 6، ص 384. مى‏توان به منابع زير نيز اشاره كرد: قندوزى حنفى، ينابيع الموده، ص 120؛ واحدى نيشابورى، ابوالحسن، اسباب نزول، ص 135؛ جوينى، فرائد السمطين، باب 12؛ عاملى، عبدالحسين، شرف الدين، الفصول المهمه، ص 137.
18- ابن صباغ مالكى، الفصول المهمه، ج 1، ص 240.
19- هندى، كنز العمال، ج 13، ص 104؛ خوارزمى، المناقب، ص 154؛ الامينى، الغدير، ج 1، ص 31.
20- هندى، كنز العمال، ج 13، ص 104؛ نيشابورى، المستدرك، ج 3، ص 109 و 533؛ هيثمى، ابابكر، مجمع الزوائد، ج 9، ص 105؛ ابن كثير، السيرة النبوية، ج 4، ص 414.
21- الامينى، الغدير، ج 1، ص 47.
22- ابن‏مغازلى، مناقب، ص 16، حديث 23.
23- مهدوى دامغانى، غدير در اسلام، ص 67، به نقل از: سيد شرف جرجانى، شرح مواقف؛ مفيد، الارشاد، ج 1، ص 175؛ حلى، كشف اليقين، ص 240.
24- نيشابورى، المستدرك، ج 3، ص 109 و 533؛ هيثمى، مجمع الزوائد، ج 9، ص 106؛ قندوزى، ينابيع الموده، ص 32 و 37 با كمى تغيير الفاظ؛ ابن صباغ، الفصول المهمه، ج 1، ص 237-238.
25- يعقوبى، تاريخ اليعقوبى، ج 2، ص 112؛ ابن عساكر، تاريخ مدينه دمشق، ج 42، ص 217؛ ابن حنبل، مسند، ج 1، ص 118 و 119؛ نيشابورى، المستدرك، ج 3، ص 110 و 116.
26- الامينى، الغدير، ج 1، ص 11؛ ابن كثير، البداية و النهاية، ج 5، ص 229؛ ابن حنبل، مسند، ج 4، ص 368؛ الالوسى، روح المعانى، ج 6، ص 194؛ فخر رازى، التفسير الكبير، ج 12، ص 49.
27- خوارزمى، المناقب، ص 135؛ قندوزى، ينابيع الموده، ص 40؛ الامينى، الغدير، ج 1، ص 11؛ جويينى، فرائد السمطين، باب 12.
28- سيوطى، الدر المنثور، ج 2، ص 259؛ خطيب بغدادى، تاريخ بغداد، ج 8، ص 284؛ خوارزمى، المناقب، ص 135 و 156؛ ابن عساكر، تاريخ مدينه دمشق، ج 42، ص 237.
29-  المائده / 3.
30- نيشابورى، المستدرك، ج 3، ص 109 و 116؛ خوارزمى، المناقب، ص 135؛ خطيب بغدادى، تاريخ بغداد، ج 8، ص 284؛ ابن عساكر، تاريخ مدينه دمشق، ج 42، ص 219.
31- بغدادى، تاريخ بغداد، ج 8، ص 284 (بخ‏بخ لك يا ابن ابى‏طالب، اصبحت مولاى و مولى كل مسلم)؛ ابن عساكر، تاريخ مدينه دمشق، ج 42، ص 233؛ خوارزمى، المناقب، ص 159؛ ابن كثير، البداية و النهاية، ج 5، ص 229؛ هندى، كنز العمال، ج 13، ص 134.
32- الامينى، الغدير، ج 1، ص 10-11.
33- كان اسم عمامة النبى‏صلى الله عليه وآله وسلم السحاب. (ابن الاثير، النهايه، ج 2، ص 345.)
34- زرندى حنفى، نظم درر السمطين، ص 112؛ ابن الاثير، اسدالغابه، ج 3، ص 114؛ الامينى، الغدير، ج 1، ص 291.
35- مجلسى، بحارالانوار، ج 37، ص 178-195 _166 _112؛ ميلانى، خلاصة عبقات الانوار، ج 7، ص 303؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابى‏طالب، ج 2، ص 230؛ بياضى، الصراط المستقيم، ج 1، ص 304؛ خوارزمى، المناقب، ص 136؛ جويينى، فرائد السمطين، باب 12.
36- ميرخواند، روضة الصفاء، ج 2، ص 541.
37- ابن كثير، البداية و النهاية، ج 5، ص 229؛ هندى، كنز العمال، ج 13، ص 134؛ خطيب بغدادى، تاريخ بغداد، ج 8، ص 284؛ خوارزمى، المناقب، ص 159؛ مناوى، فيض القدير شرح الجامع الصغير، ج 6، ص 282؛ ابن الاثير، اسد الغابه، ج 4، ص 28.
38- المعارج / 1.
39- مجلسى، بحارالانوار، ج 37، ص 167 _162 _136؛ رشيدرضا، المنار، ج 6، ص 384؛